Ειδικού Συνεργάτη
Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, που ξεκίνησε στις ΗΠΑ, διέσχισε τον Ατλαντικό και χτύπησε την Ευρώπη, αποκαλύπτοντας το σαθρό παραγωγικό μοντέλο της ΕΕ. Τα θεσμικά όργανα της Ένωσης, αντί να αναδιατάξουν την παραγωγική δομή, προτίμησαν να διατηρήσουν την κατάσταση ως έχει και να μεταφέρουν το κόστος της κρίσης στους αδύναμους κρίκους, εντός των κρατών-μελών και ανάμεσά τους.
Το άρθρο υποστηρίζει ότι η επιλογή αυτή, σε συνδυασμό με τη μετατόπιση της παγκόσμιας παραγωγής προς την Ασία, εξηγεί τόσο την οικονομική κρίση του 2008 και ιδιαίτερα την ελληνική κρίση όσο και τη σημερινή γεωοικονομική αστάθεια, και καταλήγει στο τι μπορεί να κάνει η Ελλάδα.
1. Η επιλογή της διατήρησης του status quo
Το κύριο μέλημα ήταν η διατήρηση της υπάρχουσας παραγωγικής δομής στην ΕΕ, με τη Γερμανία, ως κύρια ευρωπαϊκή οικονομία, να προωθεί το δόγμα της οικονομίας των εξαγωγών. Κύριος στόχος στη διάρκεια της κρίσης ήταν να μην πληγεί το status quo ισχύος εντός της ΕΕ και να διατηρηθεί ο νεοφιλελεύθερος πολιτικός προσανατολισμός στα κράτη-μέλη, που τέθηκε σε αμφισβήτηση με το κίνημα των Podemos και την ενίσχυση του ΣΥΡΙΖΑ.
Η κρίση του 2008 ήταν αποτέλεσμα της ανατροπής των διεθνών οικονομικών συσχετισμών στην πραγματική οικονομία, η οποία βρισκόταν σε αναντιστοιχία με τις χρηματοοικονομικές ροές. Οι ΗΠΑ ανταποκρίθηκαν στην κρίση επειδή διέθεταν το δολάριο ως αποθεματικό νόμισμα και με την ποσοτική χαλάρωση διατήρησαν τις χρηματοοικονομικές προσόδους. Η ΕΕ ακολούθησε την ίδια πολιτική, αλλά με διαφορετική παραγωγική δομή, καθώς η Γερμανία στηριζόταν σε εξαγωγές αγαθών. Το αποτέλεσμα της ποσοτικής χαλάρωσης ήταν η αύξηση της τιμής των περιουσιακών στοιχείων και, στη συνέχεια, ο πληθωρισμός μετέφερε το κόστος της προσαρμογής στους οικονομικά αδύναμους.
2. Η Ελλάδα ως «μαύρο πρόβατο»
Η επιλογή αυτή συνδυάστηκε με την ανάδειξη της Ελλάδας ως «μαύρου προβάτου» της ευρωζώνης. Η χώρα αποτελούσε μικρό ποσοστό της ευρωπαϊκής οικονομίας (περίπου 1%), δεν συνδεόταν με τις ευρωπαϊκές εφοδιαστικές αλυσίδες και στηριζόταν στις υπηρεσίες και στις μεταβιβάσεις της ΕΕ, ενώ οι οικονομικές ροές μετατρέπονταν σε κατανάλωση λόγω των χαμηλών επιτοκίων της ευρωζώνης.
Οι αδυναμίες αυτές ήταν πραγματικές και είχαν ελληνική υπογραφή. Επί σειρά ετών μετά την ένταξη στην ευρωζώνη, η πολιτική και η οικονομική ελίτ της χώρας αρνήθηκε να προσαρμόσει την παραγωγική δομή. Οι κύριοι λόγοι ήταν αφενός το πελατειακό σύστημα, σε όλες τις πτυχές του, ως στοιχείο αναπαραγωγής της πολιτικής ελίτ και αφετέρου η αποσυνδεδεμένη από την ελληνική οικονομία οικονομική ελίτ των εφοπλιστών. Κοινό στοιχείο των δύο υποσυστημάτων ήταν η απουσία δίκαιης φορολόγησης και η μεταφορά του κόστους μέσω της φορολογίας στις αδύναμες οικονομικές τάξεις. Άλλωστε αυτό είχε αναδειχθεί από το γνωστό υπόμνημα Πόρτερ για τη διαχείριση της αμερικανικής βοήθειας το 1947, ενώ η πρακτική αυτή παρέμεινε απαράλλακτη έως και σήμερα.1
Παρ' όλα αυτά, η Ελλάδα δεν αποτέλεσε ποτέ συστημικό κίνδυνο για την ευρωζώνη. Η κατάσταση προσέφερε όμως το τέλειο άλλοθι: η Ελλάδα χρησιμοποιήθηκε ως το πρόβλημα που επισκίασε τα πραγματικά προβλήματα της ευρωπαϊκής οικονομίας, προστατεύοντας τις κεντρικές πολιτικο-οικονομικές επιλογές της ΕΕ.
Η πολιτική αυτή δοκιμάστηκε με τον πλέον εκβιαστικό τρόπο στην Ελλάδα, ακριβώς επειδή το μέγεθός της σε περίπτωση αποτυχίας δεν απειλούσε την ευρωπαϊκή σταθερότητα. Το πείραμα αποδείχθηκε επιτυχημένο για τους σχεδιαστές του προγράμματος, υπό την έννοια της διάλυσης του κοινωνικού κράτους και της σύνθλιψης των μισθών και αποτυχημένο για την οικονομία, καθώς η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα που δεν έχει επιστρέψει στο προ κρίσης πραγματικό ΑΕΠ του 2009.
3. Η μετατόπιση της παγκόσμιας ισχύος
Η αποτυχία της Δύσης να προσαρμοστεί στην παγκοσμιοποίηση, παρά τις διακηρύξεις, είχε ως αποτέλεσμα την παραγωγική ενίσχυση των χωρών της Ασίας. Η παγκοσμιοποίηση αρχικά βελτίωσε την κερδοφορία των δυτικών επιχειρήσεων, με τη μεταφορά της παραγωγής κυρίως στην Ασία, παρά την κρίση των «τίγρεων της Νοτιοανατολικής Ασίας» (1997), ενισχύοντας την οικονομία της Κίνας. Η Κίνα υιοθέτησε και εξέλιξε τη μεταφορά τεχνολογίας από τη Δύση και, επενδύοντας σε καινοτόμες πράσινες τεχνολογίες, εξανέμισε το όποιο ευρωπαϊκό συγκριτικό πλεονέκτημα.
Το πλεονέκτημα αυτό ήταν το κεντρικό ζητούμενο στο ευρωπαϊκό σχέδιο. Η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και η πράσινη οικονομία αποτελούσαν την αιχμή του δόρατος για τη διατήρηση της ευρωπαϊκής οικονομικής ισχύος στην παγκοσμιοποίηση. Το αφήγημα ήταν ότι η Ευρώπη θα παράγει πράσινη τεχνολογία και θα την πουλά στις τρίτες χώρες, με το κλασικό σχήμα μητρόπολης-περιφέρειας.
Η διεθνής ανισορροπία συνεχίστηκε παρά την άμβλυνση των επιπτώσεων της κρίσης του 2008. Οι επενδυτές προσανατολίστηκαν σε πραγματικές αξίες, όπως τα ακίνητα και ο χρυσός, αποφεύγοντας τις παραγωγικές επενδύσεις, με μία εξαίρεση: την τεχνητή νοημοσύνη στις ΗΠΑ. Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί το σύγχρονο mantra της παγκόσμιας οικονομίας και αναδεικνύει δύο ισχυρές οικονομίες, τις ΗΠΑ και την Κίνα. Η ταχύτητα ανάπτυξης της Κίνας μπορεί να έχει επιβραδυνθεί, παραμένει όμως αισθητά υψηλότερη σε σύγκριση με την Δύση.
4. Πόλεμος, ανισότητες και πολιτική μετατόπιση
Την ίδια περίοδο η συλλογική Δύση ακολούθησε την σουμπετεριανή (Schumpeter) εκδοχή καταστροφής κεφαλαίου, προωθώντας την επέκταση της επιρροής της Δύσης προς τα ανατολικά, με πολιορκητικό κριό την Ουκρανία ως proxy αντίπαλο της Ρωσίας. Σημειώνεται ότι η Ουκρανία διαθέτει σημαντικά αποθέματα κρίσιμων πρώτων υλών και έχει μεταξύ άλλων ιστορικά τεχνολογική παράδοση στους κινητήρες πυραύλων. Η σύγκρουση διέκοψε βίαια την αρμονική σχέση Γερμανίας-Ρωσίας, με τη Γερμανία κύριο ευρωπαϊκό παραγωγό και τη Ρωσία τον προμηθευτή ενέργειας της Ευρώπης.
Ο πόλεμος στο Ιράν απετέλεσε τη δεύτερη proxy σύγκρουση, με στόχο τον περιορισμό της ενέργειας στην Κίνα, μετά και την επέμβαση στη Βενεζουέλα.2 Η αποτυχία του Προέδρου Τραμπ με αύξηση των δασμών να επαναφέρει μέρος της παραγωγής στις ΗΠΑ, οδήγησε στην επιλογή πολέμου με το Ιράν ώστε να «αδειάσουν τα αποθέματα» των αμυντικών βιομηχανιών των ΗΠΑ, προσδοκώντας η αναπλήρωση τους να διατηρήσει τον ρυθμό ανάπτυξης. Για τον ίδιο λόγο άλλωστε, μετέφερε τον λογαριασμό για την Ουκρανία στους ευρωπαίους συμμάχους.
Οι πόλεμοι λειτούργησαν ως η δεύτερη καλύτερη επιλογή (best second choice) διατήρησης της παραγωγικής δομής στη Δύση, παρά τη διαφορετικότητα τους, ενισχύοντας τον πληθωρισμό και τις ανισότητες. Σημειώνεται ότι στην ηπειρωτική Ευρώπη το copy paste των στρατιωτικών δαπανών δεν πρόκειται να λειτουργήσει λόγω του μικρού πολλαπλασιαστή στην οικονομία εν μέσω μάλιστα λιτότητας στο κοινωνικό κράτος και τους μισθούς.
Η βίαιη αναδιανομή ενίσχυσε την ακροδεξιά πολιτική μετατόπιση των αδύναμων στρωμάτων στη Δύση, καθώς η αριστερά ενσωματωμένη στην κυρίαρχη άποψη απώλεσε τον διαμεσολαβητικό πολιτικό ρόλο εκτόνωσης της κοινωνικής αντίδρασης.
5. Διέξοδοι και ρόλος της Ελλάδας
Η σύγχρονη γεωοικονομική κατάσταση παραμένει ρευστή όσο οι διεθνείς εξελίξεις δεν οδηγούνται σε ειρηνικές διευθετήσεις και παραμένουν κλειδωμένες σε επιλογές πολεμικής αντιπαράθεσης, είτε στην Ευρώπη είτε στη Μέση Ανατολή. Η διέξοδος είναι αφενός να δοθεί ευκαιρία στη διπλωματία και αφετέρου να επανασχεδιαστεί η παραγωγική δομή με την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης για την ευημερία των ανθρώπων και την άρση των ανισοτήτων. Αλλιώς, στο μέλλον προβάλλει η απολυταρχία.
Σε αυτό το διεθνές περιβάλλον, η Ελλάδα επανήλθε στους άξονες της μεταπολεμικής διαχείρισης, παρά τις διαδοχικές πτωχεύσεις: με ανέμελη πολιτική και οικονομική ελίτ, με το πελατειακό κράτος να γιγαντώνεται και την πολιτικά βολική αντιπαράθεση με την Τουρκία, ειδικά σε προεκλογικό χρόνο.
Η χώρα μας δύσκολα μπορεί να επηρεάσει τις κεντρικές επιλογές της ΕΕ. Μπορεί όμως, με μικρά βήματα, να επιλέξει τον ορθολογισμό στην οικονομία με τόνωση της ζήτησης με αύξηση των μισθών, ενίσχυση καινοτόμων επενδύσεων (όχι data centers) και, με προσεκτικά διπλωματικά βήματα, να ενισχύσει τον διαμεσολαβητικό ρόλο της στις διεθνείς κρίσεις, αναβαθμίζοντας την γεωοικονομική θέση της.
1.Βλ. https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1947v05/d101. Η έκθεση συστήνει, μεταξύ άλλων, βελτίωση της είσπραξης του φόρου εισοδήματος.
2.Βλ. Chatham House, «China's economic statecraft has been exposed by US attacks on Iran and Venezuela», 10.3.2026: το Ιράν κατευθύνει περίπου το 80% των εξαγωγών πετρελαίου του στην Κίνα και η Βενεζουέλα περίπου τα τρία τέταρτα, https://www.chathamhouse.org/2026/03/chinas-economic-statecraft-has-been-exposed-us-attacks-iran-and-venezuela
Η συντριπτική νίκη των Δημοκρατικών, που οφείλεται στην μεγάλη τους κινητοποίηση και την ευαισθητοποίηση μεγάλων κοινωνικών ομάδων βιώνουν την ωμότητα μιας ακραίας ταξικής πολιτικής, αλλάζει το τοπίο και στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα, αλλά και στην...
Δεν είναι μόνο οι διαφωνίες στις συνόδους κορυφής για την στήριξη της Ουκρανίας, αλλά σταδιακά πολλές ευρωπαικές χώρες σπάνε το αντιρωσικό μέτωπο και ανοίγουν διαύλους με τη Μόσχα. Μετά την στροφή Τραμπ και την συνάντηση των ΥΠΕΞ Ρωσίας -Γερμανίας...
Εδώ και εβδομάδες η σπίθα των εντάσεων μεταξύ Βρετανίας και Ισραήλ είχε πυροδοτηθεί. Ταυτόχρονα όμως η απομόνωση του Ισραήλ από πολλές χώρες της Ευρώπης συνεχίζεται με τον Νετανιάχου να μην είναι σε θέση να ταξιδέψει, παρά μόνο στις ΗΠΑ.
Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από τη Γερμανία και προκαλεί σοκ στον κόσμο, ενώ ο Τραμπ, μάλλον το απολαμβάνει. Οι φιλοναζί της AfD, κατέγραψαν ποσοστό ρεκόρ, 44% στις εκλογές στο κρατίδιο Σαξονία-Άνχαλτ. Είναι πιθανό να μην εξασφαλίσει απόλυτη...
Ρίγη προκαλούν τα νέα από το Βερολίνο. Σύμφωνα με δημοσκόπηση του ARD πρώτο κόμμα είναι η φιλοναζιστική AfD πρώτη με 28%, επτά μονάδες μπροστά από CDU/CSU, ενώ εκτοξεύθηκε στο 85% η δυσαρέσκεια για την κυβέρνηση Μερτς.
Γαβριήλ ΧαρίτοςΠαρότι η χθεσινή συνάντηση ανάμεσα στον Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ και τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Βιενιαμίν Νετανιάχου στον Λευκό Οίκο χαρακτηρίζεται κατά κοινή ομολογία ως κομβικής σημασίας, αποδείχθηκε εξαιρετικά απρόσιτη ως...
Βαδίζοντας σταθερά στις θέσεις που είχε αναπτύξει πριν ακόμη εκλεγεί δήμαρχος Νέας Υόρκης ο Ζόχραν Μαμντάνι ανακοίνωσε ότι εξετάζει το ενδεχόμενο οι αρχές της πόλης να συλλάβουν τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου, εάν ταξιδέψει στη Νέα...
Γιάτσεκ Λέπιαρτς | Κένο ΦέρζεκΜια διαμάχη με βαριά προϊστορία κλιμακώνεται: Ο Πολωνός πρόεδρος Κάρολ Ναβρότσκι ανακάλεσε το ύψιστο παράσημο της Πολωνίας στον Βολοντίμιρ Ζελένσκι, προκαλώντας οργή στο Κίεβο.Η Πολωνία και η Ουκρανία θεωρούνταν εδώ...
Εγκρίθηκε η εντολή του ΕΚ για τις συνομιλίες με το Συμβούλιο για το ψηφιακό ευρώ, το οποίο θα προσφέρει στους πολίτες έναν ασφαλή τρόπο μείωσης της εξάρτησης από παρόχους εκτός ΕΕ. Με 416 ψήφους υπέρ, 169 κατά και 22 αποχές αποφάσισε το Κοινοβούλιο σχετικά με τη...
Η επιστροφη του πρώην δημάρχου του Ευρύτερου Μάντσεστερ, Αντι Μπέρνχαμ στο Βρετανικό Κοινοβούλιο, αλλάζει ξανά τις ισορροπίες στο Εργατικό κόμμα της Μεγάλης Βρετανίας, αλλά και στην ίδια την κυβέρνηση. Ο Αντι Μπέρνχαμ εξελέγη βουλευτής στην εδρα...
Κώστας ΑργυρόςΟι σύμμαχες χώρες δεν κατάφεραν να ξεπεράσουν τις διαφωνίες για το αεροσκάφος FCAS, «σημαία» της ευρωπαϊκής αμυντικής συνεργασίας και το σχέδιο ακυρώνεται οριστικά.Ήταν ένα εξαιρετικά φιλόδοξο σχέδιο που ξεκίνησε με κοινή πρωτοβουλία...
Δήμητρα Κυρανούδη, Βερολίνο Η Γερμανία δεν κατάφερε να λάβει τελικά θέση μη μόνιμου μέλους στο ΣΑ του ΟΗΕ, για τη διετία 2027-28 μετά από σχετική ψηφοφορία στη Νέα Υόρκη, αν και εμφανίζονταν με τον αέρα σίγουρου νικητή. Ισχυρό πλήγμα και μήνυμα...
